Ken Kessler in Hifi News July 2004:
Een goedkope Chinese buizenversterker van Nederlandse debutant Primaluna verbaast onze doorgaans zuinige recensent. Hoe doe ze het voor dat geld?
Hoewel ik het niet hard kan maken met gedetailleerd onderzoek, zou ik, op basis van mijn beperkte bezoek aan hi-fi beurzen, durven schatten dat er ieder jaar minstens 50 nieuwe audiomerken op de markt komen. Doorgaans zijn deze jonge merken op zijn best curiositeiten met de levensverwachting van een fruitvliegje: vandaag groot, morgen dood. Tenzij ze natuurlijk een soort van stamboom hebben.De PrimaLuna, een nieuwe buizenversterker uit Nederland, begint voor mij al met een achterstand door zijn absurde naam. Het is Latijn voor ‘nieuwe maan’, een wel heel belachelijke naam, als je het mij vraagt. Maar het kan natuurlijk altijd beroerder: een ‘briljante’ naam als ‘Anodyne’ verandert al snel in ‘anonieme’ als je het bijbehorende product hebt gezien. De PrimaLuna wordt in Engeland gedistribueerd door Pistol Music, een nieuwe divisie van Absolute Sounds.
Misschien herinneren sommige lezers zich nog een Nederlands merk dat gemodificeerde Marantz producten maakte onder de naam AH! Njoe Tjoeb (over maffe namen gesproken), producten die belachelijk veel waar voor je geld boden: echt voortreffelijke prestaties voor een verwaarloosbaar bedrag.
Het nieuwe bedrijf, onderdeel van de Nederlandse high-end distributeur Durob Audio, komt met compleet nieuwe buizenproducten – in tegenstelling tot gemodificeerde componenten – die "vooral gekenmerkt worden door een extreem hoge kwaliteit en een extreem goede prijs/kwaliteitsverhouding".
Het spijt me voor de diverse Britse en Italiaanse genieën, maar volgens mijn oren heeft deze versterker geen rivalen bij een verkoopprijs van £799.
Herman van den Dungen van Durob, zo’n beetje de Keith Richards van de audiobranche, heeft 30 jaar high-end ervaring in het PrimaLuna-project zitten. Hij heeft een indrukwekkend CV opgebouwd als distributeur van high-end producten in de Benelux en door zijn actieve rol in het ontwerp van Kiseki elementen en toonarmen, Milltek elementen, PinPoint cones en andere accessoires.
Hermans team van high-end-veteranen bestaat uit Marcel Croese, voormalig ontwerper voor het Zwitserse Goldmund, en Nederlandse ontwerpers afkomstig van Sphinx. Croese is mede-ontwerper van de speciaal vervaardigde transformatoren, ontwikkeld in samenwerking met "een van de meest ervaren transformatorontwerpers van de Verenigde Staten". Uniek voor PrimaLuna is de betrokkenheid van een groep locale high-end dealers en klanten bij het ontwerpteam. Zij ‘beoordelen iedere stap van de ontwerpersgroep. Prototypen, producten in een tussenfase en eindproducten worden ‘in het veld’ getest voordat ze daadwerkelijk in productie gaan. Een directe vergelijking met concurrerende typen van andere merken op hetzelfde, maar zeker ook op een hoger prijspeil, vormt een belangrijk onderdeel van de beoordeling.’
Voordat we het product behandelen: u vraagt zich vast af hoe een Europees merk, opgezadeld met die hoge productiekosten in de EU, producten aan bodemprijzen kan aanbieden. Dat is simpel: net als veel slimme grotere merken, is PrimaLuna uitgeweken naar China.
Herman zegt hierover: ‘De ontwerpers hebben samenwerking gezocht met twee Chinese bedrijven om de producten zo goedkoop mogelijk te bouwen, zonder daarbij onze strenge kwaliteitseisen uit het oog te verliezen. De bedrijven zijn geselecteerd na zorgvuldig en intensief onderzoek en bezoeken aan China. Een belangrijke factor hierbij was de aantoonbare ervaring en bewezen klasse van deze bedrijven in het verleden.’
Herman hamert erop dat de versterkers van PrimaLuna niet verward moeten worden met de eerste buizenversterkers die massaal uit China kwamen. De betrouwbaarheid en kwaliteit zijn exponentieel toegenomen in de afgelopen tien jaar, tot groot ongenoegen van de Westerse fabrikanten die nog niet in China produceren. Neem daarbij de lage kosten en het resultaat grenst aan het ongelooflijke, zoals u zult zien.
Bij het lanceren van dit Nederlands-Chinees product, wilde Herman per se dat de after-sales service zou aansluiten op het basale elektrische ontwerp. ‘Distributeurs, dealers en consumenten moeten geen tijd en energie hoeven steken in ingewikkelde reparaties. Een defecte buis mag nooit een circuit beschadigen. Het onderhoud dat ter plekke, door de eigenaar, moet worden gepleegd betreft hoogstens een buis of een zekering. Als de eigenaar zijn buizen wil vervangen – sommige audiofielen willen dat – moet de bias niet opnieuw hoeven te worden ingesteld. Daarom hebben we ons "adaptive auto bias" servo-circuit met veiligheidszekering ontworpen.’
De ProLogue One, een 35 Watt stereo geïntegreerde buizenversterker, is het eerste product van PrimaLuna. Waar je ook kijkt, de Prologue One, met zijn 15 kilo en zijn afmetingen van 292 x 196 x 381mm, ademt kwaliteit. Wie alleen ervaring heeft met de Chinese buizenversterkers uit de vroege jaren 90, waarmee het het hele jaar door "vuurwerk" kon zijn, wacht een verrassing. De volumeknop en bronschakelaar aan de voorkant voelen aan als iets met het prijskaartje van een behoorlijke 105 cm plasma-TV en ze draaien concentrisch. Het zwarte frontpaneel is perfect afgewerkt, de power-on LED past precies in zijn uitsparing en de netschakelaar aan de zijkant heeft geen speling. De rest van de kast is gelakt in een donkere saffierkleur, inclusief de kooi voor de buizen. Die kooi is extra genieten: hij wordt niet bevestigd met schroeven maar met ... banaanstekkers! Onder de kooi zijn de vier voorbuizen opgesteld voor de vier eindbuizen. Daarachter staan de enorme transformatoren.
PrimaLuna geeft voorzichtige specificaties op, zoals ook producenten van superieur glaswerk in bepaalde streken doen. Het frequentiebereik loopt van 20 Hz – 30 kHz ±0.5dB en de totale harmonische vervorming – hoezo eerlijk? – bedraagt 1%, met een signaal/ruisverhouding van 89 dB. De inputimpedantie is 100 kOhm en de inputgevoeligheid 300 mV. Tot dusver vrij conventioneel, haast retro, nietwaar?
Herman van den Dungen van Durob, zo’n beetje de Keith Richards van de audiobranche, heeft meer dan 30 jaar high-end ervaring in PrimaLuna zitten.
Dat was ook de eerste reactie van mijn medeluisteraars. Omdat de versterker arriveerde op het moment dat ik een vergelijking van kleine luidsprekers aan het maken was, was het nogal druk in de luisterkamer. Audioveteraan Jim Creed en horlogemaker Peter Roberts, die vooral onder de indruk was van de kwaliteit van de onderdelen van de PrimaLuna en de bediening, vergeleken het geluid allebei met dat van de klassieke Redfords and Dynaco’s. Dat was een goed begin, aangezien we ze op 15 Ohms Rogers LS3/5A speakers uit ongeveer medio jaren 80 hadden beluisterd. Ik heb de PrimaLuna ook uitgeprobeerd op Spendor S35se en Blue Note A3s luidsprekers, met bronnen als de Marantz CD-12/DA-12 cd-speler en de SME 30 Mk 11 platenspeler met toonarm uit de V-serie en Koetsu Urushi element via de EAR 324 phonotrap, het geheel bekabeld met Transparent.
Om het retrogevoel kun je niet heen – de EL34 heeft duidelijke kenmerken van het gouden tijdperk van het analoge geluid – maar het team van PrimaLuna heeft zijn werk gedaan. Het geluid is zo schoon en coherent dat het totale effect niet doet denken aan een compacte buizenversterker, maar eerder aan een meer ambitieuze high-end kolos.
Het meest opvallend bleek dit in het formaat van de soundstage, het virtuele podium, en de kracht in de lage registers. Hoe een span EL34-buizen per kanaal zo los kan gaan is moeilijk te bevatten. Het klinkt absoluut robuuster dan bij de Dynaco Stereo 70, maar wel agressiever, terwijl het meer energie heeft dan de meer verfijnde, nobele Radford STA25.
Het grote verschil met ouderwetse versterkers zit hem in de ‘hygiène’van het geluid: of het nu ligt aan de nieuwigheid of aan de schakeling, de ProLogue One is schoner, gedetailleerder en preciezer dan zijn bejaarde voorgangers en biedt meer ruimte en controle aan beide uiteinden van het frequentiebereik.
Ondanks dit duidelijke vleugje moderniteit, behoudt hij een charmante, romantische inslag, ongeveer zoals Herman zelf op zijn verleidelijkst. Maar deze versterker zit vol temperament, ook weer net als Herman, en hij levert dan ook probleemloos de puntige aanzetten en het vermogen voor stevige ‘power rock’. De volle, luide akkoorden en de gloedvolle overgangen op Welcome Interstate Managers, het nieuwe meesterwerk van Fountains of Wayne, werden snel en beheerst genoeg weergegeven, en met dezelfde luchtigheid en dezelfde gratie in de hoge frequenties die hij ook had laten horen bij de stemmen op het album 'Down To The River To Pray' van Alison Krauss. De ritmesectie op Howard Tates album Rediscovered voer wel bij de vloeiendheid en bascontrole van de versterker, terwijl de textuur van die nog steeds unieke stem onmiskenbaar was. En te bedenken dat deze man nog vaker in falsetto schiet dan Al Green. De PrimaLuna volgde het vocale vuurwerk gewoon als een gehoorzame dienaar.
Dit brengt me op zo’n beslissend moment dat ongeveer eens in de vijf jaar voorkomt. Ik kan er dus niet omheen om te stellen dat de PrimaLuna ProLogue One nu mijn ‘betaalbare referentieversterker’ is. Het spijt me voor de diverse Britse en Italiaanse genieën, maar volgens mijn oren heeft deze versterker geen rivalen bij een verkoopprijs van £799. Ja, dat is het: zevenhonderdnegentig pond. Hij is zo schokkend goed en zo veelbelovend voor de rest van de serie dat de Britse importeur, Absolute Sounds, een speciale divisie in het leven heeft geroepen voor dit product en andere betaalbare alternatieven.
Ik beëindig deze recensie ietwat ontdaan, niet wetend wat nu het meest schokkend is: dat je zoveel kunt krijgen voor zo weinig geld, dat de Chinezen nu zulke begerenswaardige audiocomponenten kunnen produceren, of dat Absolute Sounds, na 25 jaar, eindelijk iets verkoopt dat normale mensen kunnen betalen. We maken inderdaad interessante tijden mee.
Techniek
Het eerste product van PrimaLuna is de ProLogue One, een stereo geïntegreerde buizenversterker met een vermogen van 35 Watt per kanaal uit vier EL34 buizen (twee per kanaal). De voorversterking komt van twee 12AX7 en twee 12AU7 buizen. In het ontwerp zit een autobiasfunctie en een veiligheidsschakeling. De versterker heeft vier lijningangen met vergulde bussen, maar geen lijnuitgang. Met dat laatste zullen opnamefans niet blij zijn. De luidsprekers worden aangesloten via luxe uitgevoerde luidsprekeringangen met een aparte aansluitmogelijkheid voor luidsprekers van 4 en 8 Ohm.
Features
Push-pull ontwerp op basis van EL34 buizen
Vier lijningangen
Uitstekend in zijn prijsklasse
PRIJS
£799
LEVERANCIER Pistol Music
CONTACT 0208
971 3909